Dala 2,500 a wata... amma a Legas nake zama. Ga gaskiyar lamari
Yadda na bar aikin banki na koma aikin nesa
Sunana Ibrahim. Shekaru uku da suka wuce ina aiki a banki a Legas — albashi ₦350,000 a wata. Mutane na cewa "kai kana da sa'a." Amma... kuɗin hayar gida shi kaɗai ₦150,000. Sufuri. Abinci. A ƙarshen wata, abin da ya rage min bai kai ₦50,000 ba. Wata rana abokina Musa ya nuna min laptop ɗinsa — yana rubuta code da kamfanin Amurka, ana biyansa dala 2,000 a wata. Na zauna nayi shiru. Dala 2,000... a lokacin farashin dala ya kai ₦1,500. Wato kusan ₦3,000,000! Da albashin banki na... zan yi aiki har tsawon watanni takwas kafin na tara haka. A wannan rana na yanke shawara. Na koyi programming da daddare bayan aiki, na bar bankin bayan watanni shida. Yanzu? Ina samun dala 2,500 a wata ina zaune a gida na a Yaba.
Haraji — abin da FIRS ke tsammani daga gare ka (babu ɓoye-ɓoye)
To, yanzu maganar haraji. Zan faɗa maka gaskiya, ba labarin banza ba. A Najeriya, idan kai ɗan kasuwa mai zaman kansa ne, FIRS (Federal Inland Revenue Service) na tsammanin ka gabatar da harajinka na shekara-shekara. Tsarin harajin kuɗin shiga na mutum yana hawa ne: 7% akan ₦300,000 na farko, 11% akan ₦300,000 na gaba, 15% akan ₦500,000 na gaba, 19% akan ₦500,000 na gaba, 21% akan ₦1,600,000 na gaba, sannan 24% akan abin da ya wuce ₦3,200,000. Yawancinmu masu aikin nesa muna biyan kusan 10% zuwa 15% a zahiri — ba mai yawa ba ne, gaskiya. Amma... faɗakarwa: kar ka taɓa ɓoye kuɗinka. Bankuna na ba da rahoto ga FIRS. Idan aka kama ka, tarar ta fi harajin ninki goma tsada. Ni kaina ina da akawun daban don kuɗin aiki na, ina ajiye duk rasit. Haraji a Najeriya ba abin tsoro ba ne — ɓoyewa ne abin tsoro.
Tsadar rayuwa a Legas da dala — lissafin da ya ba ni mamaki
Ga abin da ya fi ba ni mamaki. Da dala 2,500 (₦3.75m a farashin yanzu), ina rayuwa kamar sarki... to, ba sarki ba, amma ina daɗi sosai. Hayar ɗaki mai kyau a Yaba: ₦600,000 a shekara — wato kusan ₦50,000 a wata. Abinci, sufuri, data... duka bai wuce ₦300,000 ba. Ma'ana? Ina ajiye fiye da ₦3,000,000 a wata. A banki, a cikin shekara uku, ban taɓa ajiye ₦200,000 a wata ba. Yanzu ina gina gida a Kaduna. Da kuɗin dala. Wani lokaci ina zaune ina mamakin... wannan rayuwar gaskiya ce?
Gaskiyar da na koya da kaina: buɗe asusun banki daban don kuɗin dala, ka rika ajiye rasit, ka gabatar da harajinka kowace shekara. FIRS ba maƙiyinka ba ne — ɓoyewa ne matsala.